ডাৰ্ক অক্সিজেন: বিজ্ঞানৰ এক নৱতম আৰু বিস্ময়কৰ দিগন্ত
তপন পায়েং,
পৃথিৱীৰ বুকুত জীৱন বৰ্তাই ৰখাৰ মূল আধাৰ হ’ল অক্সিজেন। যুগে যুগে আমি পাঠ্যপুথিত পঢ়ি আহিছোঁ যে পৃথিৱীত অক্সিজেন কেৱল সালোক সংশ্লেষণ (Photosynthesis) প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰাহে উৎপন্ন হয়, য’ত সেউজীয়া উদ্ভিদ আৰু শেলাইয়ে সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি কাৰ্বন ডাই অক্সাইডক অক্সিজেনলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। কিন্তু শেহতীয়া এক বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰে সমগ্ৰ বিশ্বক আচৰিত কৰি তুলিছে। বিজ্ঞানীসকলে সাগৰৰ অতল গভীৰতাত, য’ত সূৰ্যৰ পোহৰৰ এটা কণিকাও নোসোমায়, তাতো অক্সিজেন উৎপন্ন হোৱাৰ প্ৰমাণ পাইছে। এই পোহৰহীন পৰিৱেশত উৎপন্ন হোৱা অক্সিজেনকে বৰ্তমান বিজ্ঞানে 'ডাৰ্ক অক্সিজেন' (Dark Oxygen) বুলি অভিহিত কৰিছে।
২০২৪ চনৰ জুলাই মাহত ‘নেচাৰ জিঅ’চাইন্স’ (Nature Geoscience) নামৰ বিজ্ঞান আলোচনীত এই যুগান্তকাৰী গৱেষণাটো প্ৰকাশ পায়। অধ্যাপক এণ্ড্ৰু ছুইটমেনৰ নেতৃত্বত এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গৱেষক দলে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ হাৱাই আৰু মেক্সিকোৰ মাজত অৱস্থিত ‘ক্লেৰিয়ন-ক্লিপাৰটন জ’ন’ (Clarion-Clipperton Zone) নামৰ এক অঞ্চলত এই তথ্য লাভ কৰে। তেওঁলোকে সাগৰৰ ১৩,০০০ ফুট (প্ৰায় ৪ কিলোমিটাৰ) গভীৰতাত পৰীক্ষা চলাই আছিল। তাত সূৰ্যৰ পোহৰৰ অনুপস্থিvisitতিৰ বাবে উদ্ভিদ থকাটো অসম্ভৱ, তথাপিও তাত অক্সিজেনৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পোৱা দেখা গৈছিল। প্ৰথম অৱস্থাত বিজ্ঞানীসকলে ভাবিছিল যে হয়তো তেওঁলোকৰ যন্ত্ৰপাতিবোৰ বেয়া হৈছে, কিন্তু বাৰে বাৰে পৰীক্ষা কৰাৰ পিছত নিশ্চিত হ’ল যে সঁচাকৈয়ে সাগৰৰ তলিত অক্সিজেন উৎপন্ন হৈছে।
এই অন্ধকাৰ অক্সিজেন উৎপন্ন হোৱাৰ মূলতে আছে সাগৰৰ তলিত পৰি থকা কিছুমান সৰু সৰু শিলৰ দৰে বস্তু, যাক 'পলিমেটালিক নোডুল' (Polymetallic Nodules) বুলি কোৱা হয়। এই নোডুলবোৰ দেখিবলৈ আলুগুটিৰ দৰে আৰু ইয়াত কোবাল্ট, নিকেল, ম্যাংগানিজ, তাম আৰু লিথিয়ামৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ পদাৰ্থ জমা হৈ থাকে। বিজ্ঞানীসকলে লক্ষ্য কৰিলে যে এই নোডুলবোৰে এক প্ৰকাৰৰ ‘প্ৰাকৃতিক বেটাৰী’ (Geo-batteries) হিচাপে কাম কৰে। আমি জানো যে যদি পানীত বিদ্যুৎ চালিত কৰা হয়, তেন্তে পানীৰ অণু ভাঙি অক্সিজেন আৰু হাইড্ৰজেন পৃথক হয়। ইয়াক ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছ (Electrolysis) বোলা হয়। এই পলিমেটালিক নোডুলবোৰৰ উপৰিভাগত থকা বিভিন্ন ধাতুৰ স্তৰৰ মাজত বিভৱ পাৰ্থক্য বা ভল্টেজৰ সৃষ্টি হয়। বিজ্ঞানীসকলে জোখ লৈ দেখিলে যে একোটা নোডুলৰ পৰা প্ৰায় ১.৫ ভল্ট বিদ্যুৎ উৎপন্ন হ’ব পাৰে, যিটো পানীৰ অণু ভাঙিবলৈ যথেষ্ট। এই বিদ্যুতেই সাগৰৰ পানীক ভাঙি অক্সিজেন গেছৰ সৃষ্টি কৰে। এই আৱিষ্কাৰৰ আগলৈকে বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেনৰ আগমন হৈছিল প্ৰায় ২৪০ কোটি বছৰৰ আগতে ‘গ্ৰেট অক্সিডেশ্যন ইভেণ্ট’ (Great Oxidation Event) ৰ সময়ত, যেতিয়া চিয়ান’বেক্টেৰিয়াৰ দৰে অণুজীৱই সালোক সংশ্লেষণ আৰম্ভ কৰিছিল। কিন্তু ‘ডাৰ্ক অক্সিজেন’ৰ উপস্থিতিৰ পৰা এয়া প্ৰমাণিত হ’ল যে সালোক সংশ্লেষণৰ বাহিৰেও পৃথিৱীত অক্সিজেন উৎপাদনৰ এক বিকল্প আৰু অজৈৱিক (Abiotic) পথ আছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল, পৃথিৱীত জীৱৰ উৎপত্তিৰ বাবে অক্সিজেন হয়তো সালোক সংশ্লেষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নাছিল। সাগৰৰ গভীৰতাত বাস কৰা মাছ, কেকোঁৰা আৰু অন্যান্য অদ্ভুত জীৱবোৰৰ বাবে এই অক্সিজেন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিহেতু তাত কোনো উদ্ভিদ নাই, গতিকে এই জীৱবোৰে অক্সিজেন ক’ৰ পৰা পায়, সেয়া ইমানদিনে এক ৰহস্য হৈ আছিল। ডাৰ্ক অক্সিজেনে এই ৰহস্য সমাধান কৰিলে। এই অঞ্চলবোৰৰ সামুদ্ৰিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ (Ecosystem) সম্পূৰ্ণৰূপে এই নোডুলবোৰৰ দ্বাৰা উৎপন্ন অক্সিজেনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীয়াই আছে। বৰ্তমান সময়ত লিথিয়াম বেটাৰী, বৈদ্যুতিক গাড়ী আৰু স্মাৰ্টফোন তৈয়াৰ কৰিবলৈ যিমান খনিজ সম্পদৰ প্ৰয়োজন, সেইবোৰ এই ‘পলিমেটালিক নোডুল’বোৰত প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। ফলস্বৰূপে, বিশ্বৰ ডাঙৰ ডাঙৰ কোম্পানীবোৰে সাগৰৰ গভীৰতাত খনন কাৰ্য (Deep-sea Mining) চলাবলৈ সাজু হৈছে। কিন্তু ডাৰ্ক অক্সিজেনৰ আৱিষ্কাৰে এক ডাঙৰ সতৰ্কবাণী কঢ়িয়াই আনিছে। যদি আমি খনিজ আহৰণৰ নামত সাগৰৰ তলিৰ পৰা এই নোডুলবোৰ উঠাই আনো, তেন্তে সাগৰৰ তলত অক্সিজেন উৎপাদন বন্ধ হৈ যাব। ইয়াৰ ফলত সেই গভীৰতাত বাস কৰা হেজাৰ হেজাৰ বিৰল জীৱৰ মৃত্যু হ’ব পাৰে আৰু সামুদ্ৰিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰ চিৰদিনৰ বাবে ধ্বংস হৈ যাব পাৰে। সেয়েহে, বিজ্ঞানীসকলে এতিয়া এই খনিজ আহৰণৰ আগতে ইয়াৰ কুফলসমূহ গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছে। ডাৰ্ক অক্সিজেনৰ ধাৰণাই মহাকাশ বিজ্ঞানীসকলকো উৎসাহিত কৰিছে। বৃহস্পতি বা শনি গ্ৰহৰ কিছুমান উপগ্ৰহৰ (যেনে- ইউৰোপা) বৰফৰ স্তৰৰ তলত বিশাল মহাসাগৰ আছে বুলি ধাৰণা কৰা হয়। যিহেতু তাত সূৰ্যৰ পোহৰ নপৰে, সেয়েহে তাত জীৱ থকাটো অসম্ভৱ বুলি ভবা হৈছিল। কিন্তু যদি তাতো পৃথিৱীৰ দৰে পলিমেটালিক নোডুল থাকে আৰু ডাৰ্ক অক্সিজেন উৎপন্ন হয়, তেন্তে সেইবোৰ গ্ৰহতো পোহৰ অবিহনে জীৱন থকাৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা আছে।
প্ৰকৃতি সদায় ৰহস্যময়। আমি যিমান জানো বুলি ভাবোঁ, প্ৰকৃতিয়ে আমাক তাতকৈও অধিক আচৰিত কৰি তোলে। ‘ডাৰ্ক অক্সিজেন’ কেৱল এটা নতুন আৱিষ্কাৰেই নহয়, ই হ’ল পৃথিৱীৰ সৃষ্টিৰ বুৰঞ্জী পুনৰ লিখাৰ এক দলিল। ই আমাক শিকাইছে যে পোহৰ অবিহনেও জীৱন সম্ভৱ আৰু ইয়াৰ উৎপত্তিত ধাতৱ পদাৰ্থৰো অৰিহণা থাকিব পাৰে। অনাগত দিনত এই বিষয়ে চলোৱা অধিক গৱেষণাই মানৱ জাতিক মহাকাশৰ ৰহস্য আৰু পৃথিৱীৰ নিজৰ গভীৰতাক বুজাত অধিক সহায় কৰিব। একে সময়তে, এই সম্পদসমূহৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাটো আমাৰ এক বৃহৎ দায়িত্ব হৈ পৰিছে।
আমাৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত লেখাবোৰ পঢ়ি কমেন্ট দিব আৰু আপোনাৰ বন্ধু বৰ্গলৈ শ্বেয়াৰ কৰিবলৈ নাপাহৰিব॥
ধন্যবাদ